مرجع کتابهاي خاکشناسي    

·   باكتريهاي محرك رشد گياه  PGPR)) Plant Growth Promoting Rhizobacteria‍ : باكتريهاي محرك رشد گياه گروهي از باكتريهاي مفيد خاكزي هستند كه توان توليد سيدروفورهاي ميكروبي و هورمونهاي محرك رشد گياه را دارند. ريزوسفر معمولاً به لايه نازك يك الي سه ميلي‌متري از خاك اطراف ريشه اطلاق مي‌شود كه موجودات زنده آن از نظر كمي و كيفي تحت تاثير فعاليت‌هاي ريشه نظير تنفس و ترشحات ريشه‌اي قرار دارند. در ميان ميكروارگانيسم‌هاي ريزوسفري شماري از باكتري‌ها قادرند از طريق الف) تثبيت نيتروژن، ب) سنتز و توليد سيدروفورهاي كمپلكس‌كننده آهن، ج) توليد هورمون‌هاي گياهي نظير اكسين‌ها و سيتوكينين‌ها، د) انحلال تركيبات معدني فسفات و هـ) ايجاد رقابت با عوامل بيماريزاي گياهي بواسطه توليد آنتي‌بيوتيك‌ها و تركيبات قارچ‌كش، رشد گياهان را بهبود مي‌بخشند. به اين باكتري‌ها، اصطلاحاً PGPR گفته مي‌شود. PGPR در نزديكي و يا حتي در داخل ريشه گياهان يافت مي‌شوند. تحريك رشد گياه توسط سويه‌هاي زيادي از باكتري‌هاي جنس‌هاي مختلف گزارش شده ‌است. از مهمترين باكتريهاي PGPR جنس Pseudomanas هستند كه تحت شرايط كمبود آهن، سيدرو‌فور ترشح مي‌نمايند. همچنين مي‌توان به ازتوباكترها اشاره نمود. آنها با توليد متابوليت‌هاي محرك رشد گياه، رشد گياهان را افزايش مي‌دهند. تقريباً تمام باكتري‌هاي هوازي و قارچ‌ها سيدروفور توليد مي‌كنند، ليكن توانايي توليد در گونه‌ها و سويه‌هاي مختلف داخل هرگونه متفاوت مي‌باشد. بعضي از ريزجانداران موجود در ريزوسـفر با مكانيزمهاي مختلفي باعث تغييرات فيزيولوژيك و مورفولوژيك در گياه گشته و مجموعه اين تغيـرات روي رشد گياه، تغذيه و سلامـت گياه اثر مثبت مي‌گذارند. از كاربردهاي مهم اين باكتري‌ها مي‌توان در توسعه ريشه‌دهي گياه و كنترل زيستي عوامل بيماريزا اشاره نمود (خاوازي و ملكوتي، 1380).

·      باگاس (Bagasse): ضايعات نيشكر كه به منظور تهيه بسترهاي آلي بهره‌گيري مي‌شود.

·   بازيافت ظاهري نيتروژن (NARF) Nitrogen Apparent Recovery Fraction (%): بر حسب مقدار عنصر غذايي جذب شده به ازاي هر واحد غذايي مصرف شده تعريف مي‌شود. همواره بر حسب درصد بيان و با رابطه زير محاسبه مي‌شود:

در اين رابطه NRF بازيافت ظاهري نيتروژن بر حسب درصد، D جذب عنصر غذايي توسط گياه در تيمار كودي، E جذب عنصر غذايي توسط گياه در تيمار شاهد (بدون مصرف كود) و Nf و B مقدار نيتروژن مصرفي بر حسب كيلو‌گرم مي‌باشند. براي محاسبه دقيق بازيافت ظاهري نيتروژن مي‌توان از نيتروژن نشاندار (Labealed Nitrogen) استفاده كرد. بازيافت ظاهري نيتروژن در كود نشاندار، بر حسب درصد از روابط زير قابل محاسبه است (Lopez-Bellido و همكاران، 2005):

و

N_R بازيافت ظاهري نيتروژن در كود نشاندار، Nt غلظت كل نيتروژن گياه كامل بر حسب كيلوگرم در هكتار، a درصد اتم‌هاي نيتروژن نشاندار در كود مصرفي، b درصد اتم‌هاي نيتروژن نشاندار در گياهي كه كودي دريافت نكرده است، c درصد اتم‌هاي نيتروژن نشاندار در گياهي كه كود دريافت كرده است و f مقدار نيتروژن بر حسب كيلوگرم در هكتار مي‌باشند. درصد كل نيتروژن گياه كه از كود نيتروژنه نشاندار دريافت شده است (Nf) از رابطه زير محاسبه مي‌شود:

·   برداشت عناصر غذايي (Uptake):  براي تعيين مقدار برداشت يك عنصر غذايي توسط يك محصول، عملكرد محصول در غلظت آن در گياه مورد نظر ضرب مي‌گردد. غلظت * عملكرد= Uptake به عنوان مثال اگر مقدار جذب روي (Zn) در يك مزرعه گندم با عملكرد كل 11 تن در هكتار و با ميانگين غلظت 30 ميلي‌گرم در كيلوگرم ماده خشك غذايي مطرح باشد، تحت چنين شرايطي ميزان جذب روي برابر با   333 ميلي‌گرم در هكتار خواهد بود.    333 = 165,000=30*11,000

·   بذر مال (Seed Treatment): چنانچه قبل از كشت بذور گياهان با انواع كودها مخلوط شوند، به چنين بذرهايي بذرمال مي‌گويند. يكي از روش‌هاي تأمين عناصر غذايي، مواد محرك رشد استفاده از مايه تلقيح ميكروارگانيسم‌ها تلقيح بذري مي‌باشد. در اين روش همزمان با جوانه‌زني بذر عناصر غذايي و عوامل محرك رشد گياه در تماس مستقيم و نزديكي ريشه‌هاي گياه قرار مي‌گيرند.

·   بيورت (Biuret): ماده‌اي سمي است كه در فرايند توليد اوره هر گاه درجه حرارت از 450 درجه بيشتر باشد، اين ماده سمي توليد مي‌شود. درصد بيورت در كود اوره براي محلول‌پاشي كمتر از يك درصد و براي مصرف خاكي كمتر از دو درصد باشد. اين ماده سمي در كارخانه توليد اوره مجتمع قديمي پتروشيمي شيراز كه دستگاهها فرسوده‌اي دارند، يافت مي‌شود و به مسئولين امر پيشنهاد داده شده كه از این پس بر روي كيسه‌هاي اوره توليدي اين واحد جمله فقط مصرف خاكي قيد شود.

·   بيوفسفات طلايي محتوي روي (Golden Biophosphate): براي بهره‌وري بيشتر از خاك‌ها فسفات‌هاي توليد داخل و گوگرد تهيه اين كود در هر مقداري از باغ‌ها مطرح مي‌گردد. اين كود نيز محتوي 40 درصد خاك فسفات، 20 درصد گوگرد + 20 درصد مواد آلي + 10 درصد بنتونيت و 4 درصد سولفات روي مي‌باشد + يك بسته مايه تلقيح تيوباسيلوس است كه متأسفانه به دليل عدم امكان گرانول‌سازي آن (باكتري‌هاي تيوباسيلوس در درجه حرارتي بالاي 50 درجه سانتي‌گراد از بين مي‌روند.

·   بيوگوگرد آلي (Organic Bio-sulfur): بيوگوگرد يكي ديگر از انواع كودهاي بيولوژيك گوگرددار توليدي در ايران مي‌باشد كه از دو تركيب اصلي گوگرد و باكتري‌هاي تيوباسيلوس هوازي اجباري و خنثي دوست تشكيل شده است. اين كود به دو صورت توليد و قابل مصرف مي‌باشد. براي افزايش كارايي كودهاي گوگردي و سهولت كاربرد آنها بهتر است گوگرد آلي به همراه مايه تلقيح تيوباسيلوس به صورت گرانوله تهيه و مصرف گردد. بيوگوگرد آلي گرانوله محتوي 50 درصد گوگرد، 40 درصد ماده آلي، 10 درصد بنتونيت به همراه مايه تلقيح تيوباسيلوس مي‌باشد؛ به طوريكه جمعيت باكتري تيوباسيلوس در اين كود 10⁴ باكتري به ازاي هر گرم مي‌باشد. اين كود در كيسه‌هاي‌50 كيلوگرمي‌ و به صورت گرانوله توسط بخش خصوصي توليد مي‌گردد و لازم است در مزارع و باغها به صورت عمقي مصرف گردد. مصرف اين كود در هر هكتار از مزارع 500 كيلوگرم و در باغها به ازاء هر درخت 3 الي 4 كيلوگرم به صورت چالكود و يا كانالكود خواهد بود. مصرف بيوگوگرد آلي گرانوله در تمامي مزارع و باغها به ويژه در خاكهاي شور نيز توصيه مي‌شود.

·   بستر كاشت (Ggrowing Media): موادي كه ريشه گياه در آن رشد مي‌كند. معمولاً مخلوطي از مواد آلي و معدني مي‌باشد. به بستر كاشت، خاك گلدان يا تركيب خاكي نيز گفته مي‌شود.

·   بور (B) Boron: يكي از عناصر ريزمغذي است كه كمبود آن در گياهان در بعضي از نقاط گسترده‌تر از هر عنصر ديگر ميكرو است. علائم قابل رؤيت كمبود بور معمولاً در دولپه‌اي‌هادر بافت‌هايي با غلظت كمتر از 30 ميلي‌گرم بور در كيلوگرم ماده خشك مشاهده مي‌شود. اختلالات تغذيه‌اي مربوط به كمبود بور در بين سبزيها، درختان ميوه و ميوه‌هاي خشكباري رايج مي‌باشد. اين اختلالات شامل دل سياهي (يا قهوه‌اي شدن) ريشه‌هاي ذخيره‌اي كلم، شلغم و تُرب و پوك شدن ساقه در كلم گل و كلم بروكلي مي‌باشند. در درختان ميوه و درختان خشكباري، كمبود بور اغلب سبب كاهش تشكيل دانه مي‌شود حتي وقتي كه علائم كمبود در بخش رويشي وجود ندارد. وجود اين اختلالات، حتي وقتي بور به فراواني در خاك وجود دارد، نشان‌دهنده اين است كه كمبود بور در گياه از نوع فيزيولوژيكي (براي مثال بواسطه رشد سريع ناشي از شرايط مطلوب محيطي يا سطوح بالاي كودهاي نيتروژن‌دار) و مربوط به پويايي بور در داخل گياه مي‌باشد. بدون شك انتقال بور در آوند چوبي به محل‌هايي از گياه است كه بيشترين هدررفت آب دارند. مباحث قابل ملاحظه‌اي راجع به نقشي كه آوند آبكش در تهيه بور براي محل‌هايي كه به آساني آب از دست نمي‌دهند وجود دارد. در حال حاضر مشخص شده است كه پويايي بور بطور مشخص در بين گونه‌هاي گياهي متفاوت است. بنابراين گونه‌ها مي‌توانند به دو گروه با پويايي محدود بور و داراي پويايي بالاي بور تقسيم شوند. اختلافات اين دو گروه در ادامه بحث آمده است. همچنين اين موضوع با اثرات متفاوت پويايي بور بر تشخيص و مديريت وضعيت تغذيه بور در گياه دنبال مي‌شود.

·   پاخوره (Take-all): بيماري قارچي است كه در اثر كمبود عناصر ريزمغذي به ويژه روي (Zn) و منگنز (Mn) در ريشه غلات تشديد شده و سبب كاهش توليد مي‌گردد. در شكل زير سه نمونه از بيماري قارچي پاخوره در گندم نشان داده شده است.

·         پشم شيشه (Rockwool): پشم شيشه از سنگ بازالت يا كاني‌هاي ديگر كه در دماي بالا ذوب شده و به‌صورت تارهاي درهم پيچيده در آمده است. پشم شيشه را در اندازه‌هاي مختلف درست كرده‌ و گاهي به غلط از آن به عنوان بستر كاشت استفاده مي‌كنند، ولي به دليل عوارض خطرناك بر سلامت انسان (خاصيت سرطانزايي) به هيچ وجه قابل توصيه نيست.

·         پنوترومتر (Penetrometer): دستگاهي است كه ميزان سفتي بافت ميوه را اندازه‌گيری مي‌نمايد. در شكل زير يک نوع پنوتومتر جيبی (Pocket penetrometer) و يك پنوتومتر نوع ثابت آزمايشگاهي نشان داده شده است و واحد اندازه‌گيري آن بر حسب كيلوگرم در سانتي‌متر مربع مي‌باشد.

·         پ‌هاش (pH): لگاريتم منفي غلظت يون‌هاي H⁺ را pH گويند. pH مقدار اسيدي يا بازي بودن محلول را نشان مي‌دهد. pH پايين 7، اسيدي و بالاي 7، بازي يا قليايي گفته مي‌شود.

·         پلي فسفات (Pohyphosphate): يك پلي مري از ارتوفسفات بوده كه به عنوان كود فسفاتی يا يك عامل كلات كننده ضعيف بكار مي‌رود.

·         پتانسيل اسيدي (Potential Acidity): به مقدار كربنات كلسيم برحسب كيلوگرم كه با مصرف يك تن كود اسيدي خنثي مي‌شود براي خنثي شدن آن توسط اسيد پتانسيل بالاي اسيدي كود pH محيط كشت را در طول زمان كاهش مي‌دهد.

·         پتانسيل بازي (Potential Basicity): مقدار كربنات كلسيم برحسب كيلوگرم است كه با مصرف كود با خاصيت بازي به محيط كشت اضافه مي‌شود. كودهاي با پتانسيل بازي باعث افزايش pH محيط كشت مي‌شوند.

·         پرليت (Perlite): يك ماده معدني بوده كه به‌عنوان بستر كشت از آن استفاده شده و از سنگ آتشفشاني سيليكات آلومينيوم درست شده است و از نوع درجه يك (مرغوب) آن در تهيه بسته‌هاي بيولوژيك استفاده مي‌شود.

·                  پيت (Peat): يك ماده آلي است كه به‌عنوان محيط كشت گياهان استفاده مي‌شود. پيت يك ماده آلي نيمه تجزيه شده بقاياي خزه در شرايط گرم و مرطوب مي‌باشد. بهترين نوع پيت، اسفاگنوم است.

·         پوسيدگي گلگاه (Blossom-end-rot): پوسيدگي گلگاه يكي از ناهنجاريهاي فيزيولوژيكي (تغذيه‌اي) در ميوه‌ها مي‌باشد كه عمدتاً در اثر سوء مديريت كودي به ويژه كمبود كلسيم (Ca) ايجاد مي‌شود. در اين ناهنجاري، انتهاي ميوه پلاسيده مي‌شود.